İstenmeyen davranışın azaltılması ile eğitim amacına ulaşabilir ve öğretim süreci de güçlenebilir. İstenmeyen davranışlar her zaman eğitim öğretimi olumsuz etkilemiştir. Buna ek olarak özel eğitimde İstenmeyen Davranışın Azaltılması ya da ortadan kaldırılması zaten başlı başına bir amaçtır.
İstenmeyen Davranışın Azaltılması
Davranışları azaltma teknikleri, bir davranışın ileride oluşma olasılığını azaltmak ya da ortadan kaldırmak amacıyla kullanılan teknikleri ifade eder. Uygun olmayan davranış, bireyin hem kendisi hem de çevresine zarar veren ve bireyin sosyal yaşama uyumunu zorlaştıran davranışlar olarak tanımlanabilir.
Davranışın azaltılması gerektiğine karar vermek için sıklık, süre, yoğunluk ve bekleme süresi olmak üzere dört farklı davranış özelliğine dikkat etmek gerekir. Bir başka deyişle bir davranışın süresi, sıklığı, yoğunluğu ve davranışa başlama süresi azaltılabilir.
Sıklık: Bir davranışın belirli bir süre içinde yapılma sayısı değerlendirilir.
Örneğin; bir öğrenci ders süresince 5 kez tuvalete gidiyorsa sık yapılan ve sıklığı azaltılması gerekli bir davranış olarak ifade edilebilir.
Süre: Bazı davranışlar sayılamaz ancak süresi değerlendirilebilir. Bu durumda süre dikkate alınır ve davranışın oluşum süresi azaltılabilir.
Örneğin; öğrenci tahtayı 1 dakikada silmesi gerekirken 5 dakikada işini bitiriyordur. O halde tahtayı silme süresi azaltılabilir. Yoğunluk: Oluşan davranışın şiddeti ya da güçüyle ilgilidir.
Örneğin; öğrenci defterini öyle güçlü bastırarak siliyordur ki sayfası deliniyordur. Burada silgiyi kullanma şiddeti azaltılabilir.
Bekleme süresi: Davranışım başlaması için verilen yönerge sonucunda davranışın başlamasına kadar geçen sürenin uygunluğu değerlendirilir. Örneğin; öğrenci zil çaldıktan 5 dakika sonra sınıfa girmektedir. Öğrencinin sınıfa girme süresi azaltılabilir.
İstenmeyen davranışları önleme
Uygun olmayan davranışla ilgili çevresel koşulları belirlemek ve bu koşulları değiştirmek davranışları azaltabilir. Uygulayıcı davranışı izleyerek davranış öncesindeki ön uyaranları kontrol ederek davranışın oluşumunu engelleyebilir. Ayrıca davranışın sonuçları da davranışın artmasına neden olabilir. Davranış sonucundaki uyaran pekiştirici özellik taşıyıp taşımadığı da göz önünde bulundurulmalıdır.
İstenmeyen davranışın azaltılması (önleme) için kullanılabilecek yollar
1-Davranış zincirini durdurma
- Yakınlık kontrolü Şakayla karışık kontrol
- Beklenen davranışa ilişkin öğretimsel kontrol ve yönergeler sağlamak
- Problem çözme fırsatı yaratma
- Uyaran değişikliği
2-Sınıfta ortaya çıkabilecek istenmeyen davranışları önleme
- Öğrencileri beklentileri konusunda bilgilendirme
- Olumlu öğrenme iklimi oluşturma
- İlginç (anlamlı) öğrenme deneyimleri sağlama
- Tehditten kaçınma
- Tarafsız davranma
- Kendine güven sergileme ve ve öğrencilerde oluşturma
- Öğrencilere olumlu atıfta bulunma
- Sınıftaki fiziksel düzenlemelere dikkat etme
- Zaman ayırma
- Olumlu modeller kullanma
- Serbest zamanları sınırlandırma
3- Akran etkileşimi
Akranlarla etkileşim sağlama amacı bireyde uygun olmayan davranışların ortaya çıkmasını engelleyebilir. Bu strateji öğrencinin akranlarıyla etkileşimini arttırır, çözüm üretmek için fırsatlar yaratır. Ayrıca uygun olmayan davranış akran etkileşimiyle okulda çözülür ve diğer yöntemlere göre daha çok pekiştireç sağlayıcı olması nedeniyle davranışın sürekliliği de sağlanabilir.
AYRIMLI PEKİŞTİRME
– Ayrımlı pekiştirmede, uygun olmayan davranışların azaltılması için uygun davranışın artması ya da sürdürülmesi iki temel pekiştirme ilkesine dayanır.
– Birincisinde davranış uygun ayırt edici uyaranı izlediğinde pekiştirilir.
Örneğin: sınıf içinde konuşma bazı koşullarda uygun bazı koşullarda uygun olmayabilir. Bu durumda sınıf içinde konuşma belli bir uyaranın (öğretmenin soru sorması gibi) varlığında pekiştirilirken diğer durumlarda pekiştirilmez.
– İkinci uygulamada ise diğer davranışlar görmezden gelinirken bir hedef davranış pekiştirilir. Böylece pekiştirilen davranış artarken görmezden gelinen davranış azalır.
Örneğin: “Öğretmenim, ben” diyerek parmak kaldırma davranışı görmezden gelinir. Herhangi bir olumlu davranış pekiştirilir.
– Ayrımlı pekiştirmenin anahtarı yine pekiştirmeden geçer.
Sönme, daha önceden pekiştirilen bir davranıştan pekiştirmenin geri çekilmesi yoluyla hedef davranışın yoğunluğunun ve/veya sıklığının dereceli olarak azaltılması sürecidir.
Örn: Öğrenci sürekli yerinden kalkarak ve sınıfta gezinerek, öğretmeninin “yerine otur” demesi ile geçici bir süre yerine oturur. Bu döngü tekrarlanmaya başlar. Yani çocuk tekrar yerinden kalkar, öğretmen yerine otur der.
Sönme, uygulayıcının bir pekiştirme biçimi olarak normal koşullar altında dikkati toplayan davranışı görmezden gelmesidir.
Sönme Uygulanmayacak Problem Davranışlara örnek olarak parmak emme, saldırganlık gibi davranışları verebiliriz.
Sönme Patlaması: Sönme patlaması sönme uygulamasının başlamasından sonra hedef davranışın yoğunluğunun veya sıklığının geçici olarak artmasıdır.
Sönme tekniğini uygularken izlenecek basamaklar
Hedef davranışı izleyen bütün pekiştireçler belirlenir.
Hedef davranışı izleyen bütün pekiştireçler geri çekilir.
Hedef davranış her yapıldığında görmezden gelinir. (Tutarlı olunmalıdır).
Sönme uygulaması süresince uygun davranışları pekiştir.
Kendiliğinden geri gelme ve sönme patlaması yaşandığında tutarlı olunmalı.
Uygulayıcı dikkatinin uygun davranışlar üzerinde olduğunu göstermeli ve öğretmeli.
Sönmede Dikkat Edilmesi Gerekenler
1. Davranış her yapıldığında görmezden gelinmelidir.
2. Uygulayıcı ve çocukla ilgili diğer kişilerin de birbirleriyle tutarlı olması kesinlikle şarttır.
3. Pekiştirme kaynağı kontrol edilemiyorsa, sönme etkili bir yöntem olmayabilir. Sönmenin avantajları; Sönme, sözel ya da bedensel zorlama kullanmaksızın uygun olmayan davranışların azaltılmasında etkili olabilir. Sönme, bir ceza uygulaması değildir. Uygun olmayan davranış görmezden gelinirken uygun olan davranışların pekiştirilmesi sönme sürecinin en önemli öğesidir.
TEPKİNİN BEDELİ
Tepkinin bedeli, uygun olmayan davranışı izleyen biçimde, elde ettiği ödüllerin (yıldız, gülen yüz) geriye alınmasıdır.
Örnek:
- Sınıf başkanlığını elinden alma,
- Müzik dersinde şarkı söyletmeme
- Sınıf defterini imzalatmaya göndermeme vs.
Tepkinin bedelinin avantajları;
• Sembol pekiştirme ve diğer olumlu pekiştirme uygulamaları ile birlikte kullanılabilir.
• Evde ve okulda kolayca kullanılabilir.
• Tepkinin bedeli uygulaması davranışları azaltmada hızla etki gösterir. Etkisi uzun dönemlidir.
• Tepkinin bedeli sürecinde uygulamacı değişmesi gereken davranışlara odaklanır.
• Tepkinin bedeli sürecinde uygun olmayan davranış ile pekiştirecin geri alınması arasında küçük bir gecikme vardır.
MOLA
Mola, uygun davranışın ardından belirli bir süre pekiştirme kaynaklarından uzaklaştırılmasıdır. Mola temelde iki biçimde uygulanır.
– Pekiştireçlerin çocuktan uzaklaştırılması
– Çocuğun pekiştirme kaynaklarından uzaklaştırılması
Mola kullanımı için öneriler
Mola kullanımı, olumlu pekiştirme uygulaması ile eşleştirilmelidir.
Çocuk, bulunduğu ortamın ve etkinliklerin mola alanındakinden daha cazip olduğunu algılamalıdır.
Uygulayıcı mola uygulamasının etkisini değerlendirip etkisiz ise devam etmemelidir.
Uygulayıcı, mola tekniğini çocuktan kurtulma amacıyla kullanıp mola uygulamasını suiistimal etmemelidir.
Mola süresi çok uzun tutulmamalıdır.
Mola alanının pekiştirici özelliği olmamalıdır.
Mola saldırgan çocuklar için etkili olabilirken içine kapanık çocuklar için kullanılmamalıdır.
Molanın Avantajları
Mola ve olumlu pekiştirme süreçlerini bir arada kullanmak kolaydır.
Mola süreçlerinin etkisi oldukça hızlıdır ve bu etki uzun sürelidir.
Çocuğu eğitim ortamından uzaklaştırmadan da mola uygulamaları yapılabilir.
Çok zorlayıcı davranışların (saldırganlık gibi) azaltılmasında önemli bir seçenektir
Mola’nın potansiyel yan etkileri ve dezavantajları; Çocuğun pekiştireç bulamayacağı bir alana gönderilmesi, uygulayıcı için olumsuz pekiştirme etkisi yaratabilir.
Mola süresi uygulayıcı tarafından uzatılarak, mola suistimal edilebilir.
Çocuklar arasında ki bireysel farklılıklar dikkate alınmazsa, çocukların birinin diğerine karşı pekiştirilmesi ya da cezalandırılması olarak algılanabilir.
Çocuk başka uygun olmayan davranışlar sergileyebilir.
Çocuğun eğitim ortamından uzaklaştırılması akademik performansı olumsuz etkileyebilir.
DÜZELTME (ONARMA)
Düzeltme uygulamasında çocuk çevreyi uygun olmayan davranış öncesindeki durumuna getirmesidir. Onarıcı aşırı düzeltme ve olumlu aşırı düzeltme olmak üzere iki şekilde uygulanır.
Onarıcı aşırı düzeltme
Onarıcı aşırı düzeltme çocuğun uygun olmayan davranış sonrasında ortamı düzenlenmesinin üstüne daha fazla görevler eklenerek bir tür ceza verilmesidir.
Örn: Duvarı karaladığında tüm duvarı temizletmek. Onarıcı aşırı düzeltme uygulaması uygun olmayan davranış üzerinde odaklanması nedeniyle olumsuz davranışı azaltma yerine arttırma etkisi olabilir.
Olumlu aşırı düzeltme
Olumlu aşırı düzeltme problem davranışın o ortam içinde olması gereken şeklinin bireye yaptırılması olarak uygulanmaktadır. Örn: Duvarı çizen çocuğa kağıt kalem vererek bazı şekilleri kopya ettirmek.
BEDENSEL CEZA
Cezadan kaçınmanın pek çok nedeni vardır Ceza davranışı azaltmaz, sadece baskılar yani cezanın varlığında ortaya çıkmasını engeller. İyi ve haklı nedenlere dayanmayan ceza başka davranış sorunlarına yol açar. (Korku, kaygı ve saldırganlık gibi). Cezanın etkisi ceza vereni pekiştirebilir. Ceza uygun davranışın ne olduğuna ilişkin bir ipucu sağlamaz. Ceza veren kişinin saldırganlığı ceza alan ve bunu izleyen çocuklar için olumsuz bir modeldir. Ceza cezalandırılan çocukta dargınlık ve içe kapanma gibi olumsuz sonuçlara yol açabilir. Ceza olumlu iletişim kurma fırsatlarını engeller. Ceza güçlünün haklı olduğu imajı yaratabilir. Cezalandırılan çocuğun akademik çalışmalara yönlendirilmesi güçleşir. Bu da ikinci bir cezayı başarısızlığı getirir.
Örnek :
PROBLEM DAVRANIŞ İÇİN OLUMLU DAVRANIŞ DESTEĞİ PLANI PLANI
Öğrenci : Adem Ceren
Sınıfı : 2-B
Programı uygulayan : Mahmut ÇAPAR
Program tarihi : 13 / 10 / 2005
PROBLEM DAVRANIŞIN TANIMLANMASI
A ) Tanım : Sınıfta gezinme. Günde en az iki defa, ortalama sekiz dakika süresince sınıfta gezinme davranışını göstermektedir.
B) Davranış öncesi : Yerinde öne-arkaya, sağa-sola sallanmaya başlar, ağlar, yere uzanır ( masaya başını koyar ).
C) Davranışı ortaya çıkaran değişkenler : Yapılan etkinlikte başarısız olduğunda, kendisiyle ilgilenilmediğinde ( sürekli kendisiyle öğretim yapılsın, konuşulsun istiyor. ) ve engellenildiğinde ( oynamakta olduğu materyal elinden alındığında ) problem davranış ortaya çıkabiliyor.
D) Sıklığı / yüzdesi : Problem davranış bir gün boyunca ortalama iki defa ortaya çıkıyor; davranış ortalama olarak sekiz dakika sürüyor.
UYGUN ALTERNATİF DAVRANIŞIN TANIMI
A) Tanım : Dikkat çekmek için etkinliği bırakmak yerine; parmak kaldırabilir, isteğini sözel olarak ifade edebilir. ( ör: öğretmenim ödevime bakar mısın, ödevimi yapamıyorum yardım eder misin ? vb. )
Etkinliklerde başarısız olduğunda öğretmenden yardım, etkinlik tekrarı isteyebilir ( öğretmenim yapamıyorum diyebilir, yeniden oynayabilir miyiz diye sorabilir. )
B ) Öğretim yöntemi : Alternatif davranışlar ödüllendirilerek, problem davranışlar görmezden gelinerek öğretilir.
Ör: Sırasında oturup, öğretmeni dinlediği durumlarda bu davranışı vurgulanarak ödüllendirilir, sınıfta gezindiği durumlarda ise hiç ilgilenilmez, gezinme davranışına ödül olacak hiçbir uyaran verilmez.
ÇEVRESEL DÜZENLEMELER
A ) Daha uygun ve bağımsız olabilmesi için öğrenciye gerekli beceriler: Parmak kaldırarak söz hakkı isteme İsteklerini sözel olarak ifade edebilme Sıra bekleme ( oyun etkinliklerinde, sırası gelince oynaması ).
B ) Baş etme becerileri : Başarısızlığı kabullenme, başarısızlığı gidermek için yeni yollar deneyebilme. Sırasını bekleme, sırası geldiğinde harekete geçme.
C ) Sınıf / okul düzenlemeleri : Problem davranışa neden olabilecek materyaller öğretim süreci için gerekli değillerse, ortamdan kaldırılmalıdırlar.
Etkinliklerde başarısız olduğunda, başarısızlığı çevresindeki kişiler ( öğretmenler, öğrenciler, stajyerler ) tarafından vurgulanmamalı, başarısızlığı hiçbir şekilde espri konusu yapılmamalı.
ÖĞRETİM
A ) Pekiştireçler : Hoşlandığı Sosyal : Aferin, çok güzel olmuş vb.
Simgesel : Defterine yıldız atmak, pekiyi yazmak.
Birincil : Cips, kraker, gofret.
Etkinlik : Top ile, oyuncak arabalarla, kumla oynamak. Hoşlanmadığı Etkinliklerde başarısız olma. Etkinlik dışı bırakılma. Sevdiği materyalin elinden alınması.
B ) Pekiştireç tarifesi : Önce sürekli pekiştirme daha sonra zaman aralıklı pekiştirme ( sabit / değişken oranda ) tarifesi kullanılacak.
YÖNTEM
A ) Yöntem : Olumlu davranışların pekiştirilmesi, problem davranışların görmezden gelinmesi. Alternatif davranışlar pekiştirilerek öğretilecek. Pekiştireçler zamanla geri çekilecek, davranışın genelleştirilmesi sürecine geçilecek.
B ) Yöntem için gerekçe : Alternatif davranışlar kazanıldığında (yerinde oturma, isteklerini sözel olarak ifade etme ) problem davranışlar azalacaktır.
Etkinliği bırakmanın, yerinden kalkıp gezinmenin hiçbir pekiştirecini öğrenci görmeyecek, yerinde oturmanın etkinliği sürdürmenin pekiştireçlerini görecektir.
Pekiştirilen, yerinde oturma davranışının sıklığının / süresinin artması düşünülmektedir.
Pekiştirilmeyen, görmezden gelinen sınıfta gezinme davranışının ise sıklığının / süresinin azalacağı düşünülmektedir.
Örnek:
KAYIT TUTMA
Veri toplama yöntemi : Anlık zaman örneklemi kayıt formu
UYGULAYACAK KİŞİ
- Programı iki sınıf öğretmeni ve iki stajyer uygulayacak. Programın uygulanabilmesi için sınıfta bulunan bütün öğretmenlerin programdaki hedefleri bilmesi ve hedeflere ulaşmada gerekli davranışları göstermesi gerekmektedir.
- Uygulanan programdan öğrencinin ailesi de haberdar edilerek, programın aile tarafından da desteklenmesi sağlanacaktır.
İstenmeyen davranışın azaltılması bütün eğitim süreçlerinde temel hedeflerin başında gelmektedir. Özellikle özel eğitimde daha da önemlidir. Çünkü birey hem aile yaşantısında hem de okul yaşantısında istenmeyen davranışlarda bulunabilmektedir. Özel eğitimde İstenmeyen davranışın azaltılması fazlasıyla öne çıkmaktadır. Zaten davranışçılık ekolleri özel eğitimde ciddi bir yer teşkil etmektedir. Sebeplerinden birisi de istenmeyen davranışın azaltılması konusun özel eğitimdeki ağırlığıdır. İstenmeyen davranışın azaltılması süreci, kararlılık ister. İstenmeyen davranışın azaltılması, belirli bir metodu izlemeyi gerektirir.